Wat er pijnlijk misgaat in de berichtgeving over de vermoorde Julie

julie van espen

‘Ze was op de foute plaats op het foute moment.’ Dat schrijft Elise Van Espen afgelopen maandag op Facebook over haar zusje Julie, de 23-jarige vrouw die afgelopen weekend is vermoord door Steve B. in het Belgische Antwerpen.

De dag erna (gisteren) kijk ik het NOS journaal. Ook daar gaat het over de moord op Julie. Een korte reportage wordt getoond, waarna presentator Mark Visser met een ernstige blik afsluit: ‘Julie was op de verkeerde plek op het verkeerde moment.’

Bladzijde 290

Voor de tweede keer in twee dagen tijd hoor ik dat zinnetje en geeft het me de rillingen. Wat wringt hier? Ik moet gelijk denken aan ANNE, kroniek van een zoektocht, het boek van Hans, de oom van Anne Faber. Ik heb het boek – dat gaat over de vermissing, het afscheid en de nasleep – afgelopen weekend in één ruk uitgelezen. Ik pak het boek erbij en blader terug naar de woorden die ik zoek. Op bladzijde 290 vind ik ze:
‘Een vriendin van Anne had tegen haar moeder gezegd dat Anne op de verkeerde plek op het verkeerde moment was. Nee, zei die moeder, híj was op de verkeerde plek op het verkeerde moment. Anne heeft niets verkeerd gedaan of gezegd. Zij is niet schuldig – hij is schuldig.’

Anne had overal mogen zijn waar ze wilde zijn. Net als Julie.

Moordenaar Steve B. heeft inmiddels aan de onderzoeksrechter bekend dat hij zaterdagavond op een willekeurig slachtoffer zat te wachten. Julie kwam toevallig voorbij. Hij trok haar van de fiets en probeerde haar te verkrachten, maar Julie vocht terug. Dat bekocht ze met haar leven.

Hoe kan het dat het zo diep in ons denken zit om te zeggen dat Julie en Anne op de verkeerde plek, op het verkeerde moment waren? Alsof we hun de schuld geven van wat hen is aangedaan. Ik begrijp er niets van.

Victim blaming

Onlangs schreven we bij VIVA een groot stuk over victim blaming. Daarin gaf cultuursocioloog professor Gabriël van den Brink, werkzaam als hoogleraar aan de VU in Amsterdam een aantal verklaringen, waaronder: ‘Door (een deel van) de schuld bij het slachtoffer neer te leggen, geef je aan dat de situatie voor­komen had kunnen worden. Op die manier creëer je voor jezelf een schijnveiligheid: jóu zou zoiets niet overkomen, want jij zou niet in je eentje door dat park lopen.’

‘In de jaren zestig werd dit fenomeen door sociaal psycholoog Melvin Lerner de ‘ just world’­ theorie genoemd. Dat betekent dat mensen van nature geloven in een rechtvaardige wereld (een just world), waarin alles met een reden gebeurt. En waarin je dus ook invloed kunt uitoefenen op je eigen lot. Als je onheil overkomt, zoals aanranding, ziekte, armoede of als je te dik bent, zul je dit dus over jezelf hebben afgeroepen.’

Maar volgens Van den Brink is er ook een andere ontwikkeling in de maatschappij: dat we meer te maken hebben met een neoliberale levensstijl. ‘Dus het idee dat je zelf verantwoordelijk bent voor je daden en acties. Die hardheid brengt met zich mee dat als mensen pech hebben en bijvoorbeeld ziek worden of te dik zijn, dat anderen zeggen: ‘Ja, eigen schuld, had je maar beter voor jezelf moeten zorgen, had je maar beter moeten opletten in het verkeer, had je maar…’

Dat doet me denken aan die man die me afgelopen zomer achtervolgde na een avond stappen. Toen ik dat later tegen vriendinnen vertelde, zei een vriendin: ‘Ik snap het niet. Jij hebt nooit een decolleté ofzo en kleedt je altijd netjes. Het is niet dat je het uitlokt ofzo, ik snap niet waarom hij achter jou aan ging.’ Ik stond perplex, zei ze dit nou echt? Geloofde ze dít? Al fietste ik naakt naar huis, het geeft niemand het recht om dan aan mijn lichaam te zitten.

Maar misschien had ik er nooit zo over gedacht als het me niet was gebeurd. Ik weet het niet. Ik weet in ieder geval nu dat ‘de dader op de verkeerde plek op de verkeerde tijd’ me veel meer aanspreekt dan andersom.

Wil je meer lezen over victim blaming? Het volledige artikel, The blame game is geen spelletje, kun je hier via Blendle lezen.

VIVA's Lise gelooft in een poederroze planeet ergens hier ver, ver vandaan, waar Justin Bieber en Idris Elba samen president zijn en het altijd glitter giet. Zolang die planeet nog niet is gevonden, houdt Lise zich bezig met millennial perikelen, series, films en boeken. Seks? Seks ook. Reizen? Vooruit, dat ook. Zo'n beetje alles dus. En ze schrijft erover op VIVA.nl.