Mooi was die tiet: toen was topless heel gewoon

topless

Vroeger kon je op een stranddag van één ding zeker zijn: je telde meer borsten dan bovenstukjes. Tot topless ineens volledig uit de mode raakte. Journalist Fleur Meijer duikt in de tepelige kwestie en vraagt zich af: waar komt die nieuwe preutsheid vandaan?

Topless zonnen, we weten het allemaal, is uit. Al jaren. In Amsterdam – ooit het epicentrum van de sexuele revolutie – zont zeventig procent niet meer topless, blijkt uit onderzoek van Het Parool vorige zomer. En die harde cijfers zullen niemand verbazen. Waar tot ver in de jaren negentig de bovenstukjes op twee handen te tellen waren – en wie dat wél droeg, was van het puriteinse, truttige soort – zijn dat nu de blote borsten. Hoe groot deze omslag is, blijkt als je oude VIVA’s doorneemt. Zo hadden we in de jaren negentig meerdere topless zomercovers. En als je doorbladert, zie je achtereenvolgens de beruchte Fa-reclames (topless vrouw onder een waterval!) en modepagina’s vol priemende tepels achter satijnen, doorschijnende nachtbloezen. In een van de nummers uit 1991 staat zelfs een artikel dat geheel gewijd is aan naakt zonnen: ‘Benijdenswaardig bruine billen, wie wil dat niet?’ Met eventuele gluurders maken we ook direct korte metten: ‘Ach, word je in een sexy badpak niet net zo gretig bekeken?’

702viva topless

Je boobs in ‘Boulevard’

Ja, kom daar nog maar eens om. Natuurlijk kan en mag topless zonnen vandaag de dag goddank nog steeds, maar er wordt duidelijk wél wat van gevonden. Daarvoor hoef je alleen maar te kijken naar de ophef die ‘3 op reis’-presentator Geraldine Kemper onlangs veroorzaakte door een topless-foto te delen op Instagram. Of, topless: speciaal voor de foto hield ze haar borsten keurig bedekt met haar handen, want tepels zijn streng verboden op Instagram – daar kan Rihanna met haar ban over meepraten. Maar ook Geraldines zelfcensuur voorkwam niet dat haar online gevolg losging en Geraldine zich moest verantwoorden op radio en tv. Sterker nog: de foto haalde ‘RTL boulevard’, iets wat Geraldine – die toen in het buitenland zat – totaal niet had zien aankomen. “We hadden daar geen internet en nadat we die foto postten, legde ik mijn telefoon weg. Na een paar uur keken we weer even. What the fuck!”

Borsten = sex

Topless zonnen is, kortom, tegenwoordig nieuws. Een heus issue. En de vraag is: waarom? Hoe heeft iets dat zo lang zo normaal was zo snel kunnen uitgroeien tot een taboe? Over die antwoorden buigt de media zich al jaren. Trouw deed een paar zomers geleden bijvoorbeeld nog een belrondje langs een aantal prominenten om dit uit te zoeken. Goedele Liekens moest ernaar gissen, maar vermoedde dat het iets met ‘de vele plastische chirurgie’ te maken heeft (“Zou het kunnen dat vrouwen bang zijn dat je de naden en stiksels ziet?”). Filosofe Stine Jensen zocht het meer in de sexsfeer: “Er is een taboe op bloot. Borsten zijn niet langer neutraal, ze verwijzen rechtstreeks naar sex. En wie ze op het strand laat zien, is wél een lustobject – al wilden vrouwen in de laatste decennia van de vorige eeuw graag geloven van niet.” En dan was er nog Marlies Dekkers – uitvinder van de bekende hekwerkbeha’s en dito bikini’s – die dacht dat topless als liberaal statement niet meer past in onze multiculturele samenleving vol verschillende waarden en normen: “Als je halfbloot loopt, moet je je wel veilig voelen. Je moet zeker weten dat een man er niet aan gaat zitten.”

Kate-gate

Een soortgelijke verklaring gaven ook de deelnemers uit het eerder genoemde Parool-onderzoek op: er zijn nu meer moslims, ze waren in het algemeen bang om lastiggevallen te worden en ook om halfnaakt op internet te belanden.
Laten we vooral dat laatste niet onderschatten: een idioot hoeft nog maar vier keer op een toets te drukken en je topless dagje strand staat al in de etalage die Facebook, Instagram of Twitter heet. De twee eerstgenoemden houden er dan een strikt anti-naaktbeleid op na, maar voordat zo’n foto verwijderd is, ben je zo een paar uur verder en kan er al veel kopieerkwaad geschied zijn. En aangezien Twitter juist een soepel naaktbeleid hanteert (als in: het mag), heb je sowieso pech als je borsten daarop verschijnen. Kate Middleton, die zich tijdens een vakantie in Frankrijk drie jaar geleden veilig genoeg waande om haar topje uit te trekken, kan erover meepraten. Ze werd gefotografeerd en de schandaalpers pakte groots uit. Het koninklijke duo van The Duchess of Cambridge is tot in het einde der dagen te googelen, en de kans is klein dat ze daar blij mee is.
Met deze argumentatie lijkt het er dus op dat we de sexualisatie van ons lichaam door mannen én social media als boosdoeners kunnen aanwijzen voor de grootse comeback van de bikinitop. Wat natuurlijk ook weer nieuwe vragen oproept. Want: moeten we dit dan gewoon accepteren?

Help, een tepel

Lagen we voorheen niet juist topless op het strand om te laten zien dat we vrij zijn en dat het ons niets kan schelen wat anderen daarvan denken, laat staan sneue kerels die in een kramp schieten van iets doodgewoons als een tepel? Is het niet een beter idee als we mannen en media zouden leren dat ze onze borsten uit de sexuele context moeten halen, zodat we niet meer met knellende bovenstukjes en witte strepen zitten opgescheept? Of met kinderen die een bikinitop dragen, waardoor een soort sexuele suggestie wordt gewekt die er niet is en het daardoor bijna pervers overkomt? Is, kortom, de terugkeer van het bovenstukje een paar stappen terug op de feministische ladder?
Deze vraag kunnen we wellicht beter beantwoorden als we het artikel dat vorig jaar in de Franse Elle stond – en voor veel discussie zorgde – erbij halen. Want ook daar, aan de Franse Rivièra waar Brigitte Bardot in de jaren zestig de aftrap gaf voor bijna vier decennia blote borsten sûr la plage – is men met topless zonnen goeddeels opgehouden. Het modeblad denkt dat het gevaar op huidkanker en het hoge pornogehalte dat nu aan blote borsten kleeft er veel mee te maken hebben, maar ze noemen nog iets interessants: topless zonnen heeft een activistisch imago gekregen.

Proud to be preuts

Neem bijvoorbeeld de feministische beweging FEMEN. Van oorsprong een Oekraïense groep vrouwen die door hun beha uit te trekken en leuzen op hun buik en borsten te schrijven aandacht opeisen voor homorechten, abortuswetgeving en huiselijk geweld. FEMEN is inmiddels uitgegroeid tot een internationale organisatie, die zelfs vorig jaar tijdens de fashion week de catwalk op stormde om te protesteren tegen magere modellen (waarbij overigens opviel dat de FEMEN-vrouwen qua slankheid totaal niet onderdeden voor de aanwezige modellen, maar dat terzijde). En wat dacht je van de recente social-mediacampagne #Freethenipple, die begon in IJsland en eindigde in een wereldwijde movement waarbij (beroemde) vrouwen foto’s van hun tepels online plaatsen om de sexualisering van de vrouwentepel aan de kaak te stellen. Volgens ELLE hebben dit soort acties, hoe goedbedoeld ook, tot gevolg gehad dat veel vrouwen nog meer geneigd zijn om hun bovenstukje aan te houden: ze hebben helemaal geen zin om op die manier aandacht op te eisen, en al helemaal niet om voor activist versleten te worden. Wie niet topless gaat, is dus zeker geen bang, onderdanig en on-feministisch kuddedier: bovenstukjes zijn gewoon in de mode en dat is prima.

En Maria dan?

Toch laaide er na het ELLE-artikel een discussie op. Zoe Margolis, Brits schrijfster en feministe, schreef bijvoorbeeld: “Als vrouwen niet langer topless lopen, heeft dat volgens mij te maken meer met de schaamte voor hun lichaam in een seksistische cultuur die uitermate kritisch is op vrouwen. Waar vrouwen zelf ook aan meedoen, misschien nog wel meer dan mannen.” Daar heeft ze een belangrijk punt: onze geïnstagramde en gefotoshopte beeldcultuur is zo gericht op perfectie dat het niet zo gek is dat we ons verre van perfecte lijf momenteel liever hullen in flatterende en liftende bovenstukjes dan onze frontaal naakte, kwetsbare naaktheid. Of, zoals publiciste Deborah Orr van The Guardian het stelt: “Dat we niet meer topless op het strand liggen, is geen teken dat we terugvallen op de feministische ladder. Het is meer een teken dat topless zonnen nooit zo bevrijdend was als dat we dachten. Echte acceptatie van blote borsten is er in ons culturele klimaat nooit  geweest, en is er nu nog steeds niet.”
Dáárin zit waarschijnlijk de kern van de hele topless-kwestie. De sexualisering van de borst is cultureel bepaald. En dat is niet altijd zo geweest. Denk maar aan de middeleeuwse schilderijen waarop Maria baby Jezus borstvoeding geeft. Als borsten toen een sexuele betekenis hadden, zouden gelovigen die beelden nooit hebben toegestaan. Nee, in die tijd waren borsten gewoon gebruiksvoorwerpen. Grote heupen en blote enkels: dát was sexy. Want wat mannen aantrekkelijk vinden, verandert met de tijd en verschilt per cultuur.

Gebruinde borst vooruit

Cultuur, oftewel nurture, is kortom heel belangrijk. Maar dat betekent niet dat biologie, oftewel nature, geen invloed heeft. Borsten zijn een erogeen gebied. Als borsten worden aangeraakt, kunnen vrouwen daar opgewonden van raken. Mannen weten dat natuurlijk. Dat kan bijvoorbeeld verklaren waarom ze het opwindend vinden om naar vrouwenborsten te staren, zo luidt een populaire verklaring van evolutionair biologen. Toch staat één ding als een stijve tepel boven water: het gedweep met die twee bolletjes vetweefsel en melkklieren is een keuze. Een keuze die is ontstaan in onze westerse samenleving door man en maatschappij. En daar doe je verder niets aan.
Nou ja, één ding dan: beseffen dat topless zonnen ook een keuze is. Dat wij, ondanks alle vermeende gevaren, mode, seksisme, activisme, schaamte en overige bezwaren toch het recht hebben ons daar helemaal niets van aan te trekken en het bovenstukje alsnog weer eens uit te trekken voor een streeploze, vrije zomer.
Wij pleiten in elk geval voor een revival. Hoog tijd voor de terugkeer van de tiet. Niet?

VIVA viert deze week het 25-jarig bestaan van de rubriek Anybody! De extra dikke VIVA ligt nu in de winkels of kun je hier online bestellen.

Beeld: Hollandse Hoogte
Dit stuk verscheen eerder in VIVA 29, 2015.