Allemaal leugens: ‘Zelfs het meest onschuldige leugentje vraagt vaak om een vervolg’

vrouw leugens

De meeste mensen zeggen zo’n twee, drie keer per dag te liegen. Ook Suus Ruis liegt zich – weliswaar onschuldig – door het leven. Maar wanneer is liegen nou ‘om bestwil’ en wanneer belazer je de boel?

Jaren geleden maakten mijn beste vriendinnen en ik de afspraak dat we nooit tegen elkaar zouden liegen als we een keer niet wilden afspreken of een etentje afzegden. ‘Geen zin’ was onder BFF’s ook een reden, vonden wij. Een paar weken geleden hield ik me voor het eerst niet aan die afspraak. Door grote drukte had ik zo veel vriendinnen-dates gecanceld, dat ik niet wéér kon aankomen met ‘te druk’ of ‘te moe’ – de waarheid. Ik loog dat ik ziek was, nota bene om onder een groots verjaardagsfeest uit te komen. Sinds ik een kind heb is dat mijn lievelingsleugen: iedereen weet dat die koters 24/7 gore bacillen in je gezicht lopen te blaffen, dus snotterend op de bank liggen is altijd een plausibel verhaal. ‘Kind ziek’ gebruik ik om dezelfde reden ook regelmatig, hoewel ik ergens geloof dat ik voor het gebruik van die leugen voor eeuwig zal branden in het vagevuur, dus met die smoes moet je voorzichtiger omgaan.

Mijn verjaardagsleugen sloeg me als een karmische boemerang in het gezicht toen mijn beste vriendin me een paar dagen later bezorgd vroeg hoe mijn vrijdagavond was geweest en of ik me heel ellendig had gevoeld. ‘Ellendig?’ antwoordde ik. ‘Hoe bedoel je? Ik heb wat achterstallig werk gedaan en daarna zalig op de bank liggen Netflixen met een bel chardonnay.’ Ik was glad vergeten dat ik me met een dikke vette leugen had ziekgemeld. Toen ik me dat realiseerde, mompelde ik er snel iets achteraan over hoe mijn acute griep ‘niet had doorgezet’, maar no way dat ze me geloofde. Onze relatie kan wel wat hebben, maar ik nam me ogenblikkelijk voor om niet meer/zo min mogelijk te liegen. Dan hoef je ook niets te onthouden.

De eerlijkheid zelve

Ik ging in gedachten even mijn leugens van de laatste tijd na en die hadden vrijwel allemaal te maken met afspraken waar ik geen zin in (of energie voor) had. Voor de rest overdrijf ik graag. Als ik zucht en kreun dat ik ’s ochtends om vijf uur al aan het werk was, kun je daar doorgaans wel anderhalf uur bij optellen, en als ik je ‘zeker tien keer’ heb geprobeerd te bellen, was dat waarschijnlijk één keer. Ik breng mijn dagen zeker niet liegend door, maar of dat echt zo is, zul je wel nooit zeker weten. Volgens psycholoog en universitair docent Sophie van der Zee, die gespecialiseerd is in alles wat met liegen te maken heeft, vinden mensen zichzelf namelijk vaak erg eerlijk; eerlijker dan anderen. ‘Mensen vinden eerlijkheid enorm belangrijk,’ zegt ze. ‘Maar uit onderzoek weten we dat vrijwel iedereen liegt. Als men ons vraagt hoe vaak we liegen, komen we gemiddeld uit op twee leugens per dag. Uit experimenteel onderzoek weten we echter dat we gemiddeld al twee leugens vertellen in een tienminutengesprekje met iemand die we niet kennen. We zijn dus een stuk oneerlijker dan we zelf denken, of in elk geval dan we zeggen.’

Dat herkent Denise (32). ‘Ik vind mezelf eigenlijk een heel eerlijk persoon,’ zegt ze. ‘Maar toen ik er even op ging letten, besefte ik dat ik meer lieg dan ik dacht. En dan heb ik het niet over nare leugens waarmee je iemand kwetst, maar simpele dingen. Als een collega aan me vraagt hoe het gaat en ik ‘goed’ antwoord terwijl ik me de laatste tijd behoorlijk down voel, bijvoorbeeld. Of wanneer ik tegen een klant zeg dat ik zijn opdracht ‘súperinteressant’ vind. Ik kreeg met kerst een pislelijke lamp van mijn moeder. In plaats van te zeggen dat het mijn smaak niet helemaal is – en te vragen of ik het ding kon ruilen – bleef ik benadrukken hoe blij ik ermee was. Zij had haar best gedaan en ik wilde haar niet kwetsen. Maar ja, ik zit nu wel met een afschuwelijke lamp. Liegen is vaak de makkelijkste en snelste weg. Je vermijdt er sociaal gedoe mee.’

Dat laatste is inderdaad een belangrijke reden dat we veel liegen; en dan hebben we het in dit geval met name over de ‘leugentjes om bestwil’ – roepen dat iemand die je lang niet hebt gezien er ‘fantastisch uitziet’ terwijl ze 25 kilo zwaarder is geworden en een oude kop heeft gekregen, zeggen dat je een virusje hebt om onder een eetafspraak uit te komen of: ‘Mmmm, zalig, je pasta carbonara! Ik ben dol op spek (ook al ben ik eigenlijk vegetariër, maar joh, maakt het uit) en op koolhydraten.’ Hieronder vallen ook de ‘onschuldige’ verzwijgingen. Wat niet weet, wat niet deert. Toch? Researchers van de Universiteit van Toronto zeggen dat dit soort leugentjes ook nodig zijn; stel je voor dat iedereen altijd de waarheid zou vertellen, dan zou de wereld volgens de onderzoekers een wrede plek zijn. Als kinderen een jaar of twee zijn, beginnen ze met liegen om hun eigen hachje te redden. (‘Heb jij de hond volgesmeerd met billencrème?’ ‘Nee.’) En rond hun zevende gaan kinderen die leugentjes om bestwil ook gebruiken om anderen te sparen. Op zich een goed iets, want dat betekent dat een kind zijn empathisch vermogen ontwikkelt.

Knagend geweten

Maar waar ligt nou de scheidslijn? Wanneer is een leugentje om bestwil geoorloofd, en wanneer ben je de kluit aan het beduvelen en echt fout bezig? Psycholoog en (relatie)therapeut Marcelino Lopez is van mening dat je liegt wanneer je bewust anderen misleidt op het moment dat zij eerlijkheid van je verwachten. ‘Dit doe je wanneer je probeert een ander iets te laten denken waarvan jij weet dat het niet waar is,’ zegt hij. ‘Daar horen leugentjes om bestwil dus ook bij. Het gaat vooral om de intentie die je erbij hebt. Jij weet zelf heel goed wanneer de ander informatie van jou verwacht die jij verzaakt te geven. Daar zijn ook signalen voor: je geweten begint te knagen – tenzij je een psychopathische inslag hebt, maar daar gaan we nu even niet vanuit – en je moet moeite doen om de onwaarheid nu en in de toekomst te onthouden en te beschermen tegen ontmaskering.’

Foto: stocksy

» LEES VERDER VIA BLENDLE «

Sommige artikelen kun je maar gedeeltelijk lezen op viva.nl, omdat ze afkomstig zijn uit de papieren VIVA. Uit respect naar onze abonnees én om te zorgen dat wij online leuke gratis content kunnen blijven maken, linken wij je door naar Blendle om het hele artikel te lezen. Dit is een online platform waar je betaalt per artikel – in de meeste gevallen een paar dubbeltjes – en de journalistiek mee steunt. We hopen te kunnen rekenen op je begrip!