Op YouTube, in videoclips, kleedkamers en op het pleintje. Maar ook in Snapchat-groepen, bij vrienden, in de dojo, op TikTok, bij de skatebaan, via songteksten, broers en zussen. Op school en thuis. Genoeg plekken waar je als jongen meekrijgt hoe versieren en seks zouden moeten werken. Hoe meiden in elkaar zitten. En hoe je een move maakt.
Hoe het vaak gaat
Al die beelden en boodschappen neem je mee. Maar uiteindelijk zit je daar zelf. Met z’n tweetjes op de rand van het bed. En dan?
Volgens Marianne Cense, senior onderzoeker bij kenniscentrum Rutgers, gaat het vooral onder heterojongeren nog vaak volgens een bekend script: de man zet de eerste stap, de vrouw houdt eerst af en geeft zich uiteindelijk over.
Dat script komt natuurlijk niet uit de lucht vallen. “Jongeren leren maar voor een deel over seksualiteit door wat ouders en docenten vertellen”, zegt Cense. “Ze krijgen ook terloops beelden mee van wat normaal is, en hoe die dingen gaan.”
Rutgers vroeg 33 jongeren hoe zij checken of de ander iets wil. Lang niet iedereen vraagt dat letterlijk. Ze letten ook op lichaamstaal. Zoekt de ander toenadering? Neemt die zelf initiatief?
Jari (18) zat niet in het onderzoek. Toch pakt hij het net zo aan. Hij kijkt eerst naar lichaamstaal. “Als ik twijfel of ze zich er wel fijn bij voelt, dan doe ik het gewoon niet. Zo kunnen er ook geen gekke dingen gebeuren.”
Groen licht
Heb je groen licht? Dan ben je er nog niet, scherpt Marianne aan. “Continu afstemmen is heel belangrijk. Consent gaat niet alleen over: vraag je voor je iets doet ‘mag dit, wil jij dit?’. In de gaten houden hoe het met die ander gaat hoort er net zo goed bij.” “Seks wordt dan iets wat je samen aan het doen bent.”
Een ja op het ene moment is dus niet automatisch een ja voor alles wat daarna komt. En nee, zelfs toestemming voor een trio en drank is geen toestemming om nog vijftig anderen in een groepschat uit te nodigen voor 'free pussy'.
Communicatieruis
“Als iemand verbaal of non-verbaal zegt ‘ik wil dit niet’, móet je stoppen. Dat kan dus ook zijn dat het lichaam verstijft of minder reageert op de actie.” Ze ziet nog iets: “Meiden zijn zo opgevoed om aardig te blijven en vinden het vaak moeilijk om duidelijk te zijn. Ze zijn bang om bot over te komen. De jongen kan op zijn beurt denken ‘maar ze glimlacht wel’.” Zo ontstaat volgens haar ‘communicatieruis’. Signalen zijn dus niet altijd zo duidelijk als je zou willen.
Meiden kunnen zich met ervaring meer gaan uitspreken en hun wensen meer uiten. Jongens kunnen gaandeweg leren dat ze gevoeliger moeten zijn voor signalen. En dan moet je ook nog weten wat je zélf eigenlijk wilt. Zeker als je een groentje bent, is dat even uitvogelen. “Of je nu hetero bent of niet, je moet eerst jezelf leren kennen”, zegt Marianne.
Over de schreef
Heb je allebei een glaasje op, dan kan afstemmen lastiger worden. Voor Jari is de regel simpel. “Als iemand dronken is, dan is het toch raar om daar gebruik van te maken? Zeker omdat ze dan misschien eerder wel zou zoenen. Dan kan je het beter gewoon een keer proberen als ze nuchter is.”
De wet trekt geen grens bij een bepaald aantal drankjes. Wel geldt: twijfel je of de ander seks wil, dan moet je dat checken. Is iemand zo onder invloed dat die niet meer goed kan bepalen of duidelijk maken wat die wil, dan is er geen sprake van vrijwillige seks. Sinds juli 2024 is die verantwoordelijkheid om te checken ook explicieter in de wet vastgelegd.
Alcohol ontslaat je dus niet van je verantwoordelijkheid. “Wie over de schreef gaat, is verantwoordelijk. Laat dat duidelijk zijn”, benadrukt Marianne.
Je hoopt natuurlijk dat het niet zo ver hoeft te komen. Daarom kijkt Marianne ook naar wat eraan voorafgaat. “Risicofactoren kennen is heel belangrijk. Niet om iemands gedrag goed te praten, maar wel om te leren wat wij als kenniscentra, ouders en docenten kunnen doen om te zorgen dat iemand geen pleger wordt.”
Seksuele voorlichting, maar dan thuis
Acht op de tien ouders praten met hun tieners over seksualiteit en relaties, weten we uit landelijk onderzoek. Dat kan over van alles gaan. Verliefdheid en relaties bijvoorbeeld, maar ook naaktfoto’s, wensen en grenzen. Driekwart van de ouders geeft hun 12- tot 16-jarigen ook mee dat ze actief moeten checken of de ander seks wil.
En hoe zit dat precies bij jongens? Onderzoekers zien dat ouders met dochters vooral praten over het aangeven van grenzen, en met zoons vaker over het respecteren ervan. Bij Jari thuis wordt op beide kanten gehamerd. “Mijn ouders hebben mij meegegeven dat het belangrijk is om mijn grenzen aan te geven bij meiden, en ook om grenzen goed af te lezen.”
Marianne: “Ouders zijn bij dochters vaker bezorgd om zwangerschap, misbruik en kwetsbaarheid, en bij jongens eerder dat zij over grenzen gaan.” Dat vindt ze jammer, omdat jongens óók moeten leren dat zij zelf wensen en grenzen hebben.
Jari’s vader Karim (48) zegt: “Het gaat ons erom dat beiden oké zijn met wat er gebeurt. En als het niet duidelijk is, ga je gewoon een gesprek voeren.” Jari heeft van zijn ouders het belang van aftasten meegekregen: “Niet meteen iemand bespringen.”
Oefenen
Elke situatie voor zijn gaat niet, maar Rutgers bedacht wel een aantal serious games voor het vmbo en mbo die jongeren laten oefenen in bepaalde scenario's. In een van de situaties begint een meisje na een paar drankjes zelf met zoenen. Later vallen haar ogen dicht en reageert ze steeds langzamer. De uitleg waarschuwt: op dat moment is er geen consent meer.
Bijna alle middelbare scholen doen iets aan relationele en seksuele vorming. Hoe ze dat doen, mogen ze voor een groot deel zelf bepalen. Consent komt wel vaker aan bod dan vijf jaar geleden. Van de biologiedocenten zegt 65 procent er regelmatig of vaak aandacht aan te besteden. Bij maatschappijleer is dat een derde.
Hoeveel jongeren die les ook echt krijgen? Geen idee. Wat ze daar precies leren, weten we ook niet. Gaat het vooral over je eigen grens aangeven? Niet blijven pushen bij een nee? Of over wat te doen als je twijfelt?
Lesmateriaal genoeg, dat wel. Er zijn complete lespakketten, losse lessen en gastlessen over relaties, grenzen en consent. Alleen moet een school of docent er wel iets mee doen.
Met online cursus LEFgozers zoomen docenten en jongerenwerkers in op ‘mannelijkheidsdruk’. Wanneer ben je volgens je vrienden een ‘echte vent’? Moet je veel meiden fiksen? En wat als je zo eigenlijk helemaal niet in elkaar zit? De methode wordt onder meer gebruikt op het vmbo en mbo, maar ook in het jongerenwerk.
Daarbij gaat het niet alleen over de grenzen van meiden. “Volgens mij zouden we er allemaal beter van worden als jongens ook leren: jouw lichaam is van jou. Hoe voel jij je eigenlijk?”, zegt Marianne. Ook jongens kunnen klem komen te zitten in zo’n script. “We veronderstellen maar dat al die jongens zo nodig willen”, zegt Marianne. “Maar dat is maar de vraag.”
Grote speler
In de manosfeer wordt dat script er een stuk harder ingeramd. Daar vind je influencers die jongens haarfijn uitleggen hoe je een succesvolle man wordt. Hoe je je moet kleden, hoe je je opstelt tegen chickies. “Jij moet laten zien wat je wilt, want dat is wat vrouwen verwachten”, vat Marianne samen. Zo’n verhaal kan lekker klinken als je veertien bent en zelf ook nog geen idee hebt. Volg deze stappen en je wordt een grote speler. Meiden willen je. Je vrienden geven je respect.
Jari ziet het ook. “Er zijn jongens die heel erg door social media op een andere manier met meiden omgaan.” Zelf zegt hij daar weinig last van te hebben. Misschien helpt het dat hij ook veel vriendinnen heeft. “Voor mij zijn het gewoon normale mensen”, zegt hij. “Ik chill net zo met meiden als met jongens.”
Meebluffen
Voor het Rutgers-onderzoek Beat the Macho vertelden jongens hoe dat er onder vrienden aan toe kan gaan.
“Ik heb ook heel vaak dat ik dan meebluf, terwijl ik het eigenlijk niet grappig vind”, haalt Marianne uit die gesprekken aan. “Of dat ik op een bepaalde manier tegen meiden doe, omdat ik denk: zo doen mijn vrienden dat ook.” Niemand wil degene zijn die buiten de groep valt.
Groepscultuur
Zie je die groepsdruk ook terug bij clubs en verenigingen? Bij traditionele studentenverenigingen in ieder geval wel. Mannelijke leden van vijf verenigingen vertelden onderzoekers over de druk om te drinken, seks te hebben en te scoren. Vrouwonvriendelijke grappen horen erbij. En dan zijn er nog de ongeschreven codes. Neem het dispuutsgala: de jongen regelt de date en betaalt alles. Daar kan zomaar de verwachting tegenover komen te staan dat hij er ook iets voor terugkrijgt.
Een seksistische grap maakt je nog geen abuser. Maar al die kleine dingen bij elkaar bepalen wél wat binnen een groep normaal voelt. Marianne legt het uit met de piramide van seksueel geweld: “Als je een cultuur hebt waarin permissief gereageerd wordt op seksistische opmerkingen, van: dat mag gewoon, dat is gewoon grappig, dan is dat een eerste stap om ander grensoverschrijdend gedrag ook te legitimeren.”
Check je vriend
Maar vrienden kunnen elkaar ook corrigeren. Jari zag eens hoe een jongen zich aan een meisje opdrong. Zijn vriendin checkte eerst bij haar of alles oké was. Het leek hem beter dan meteen op die jongen af te stappen. “Ik denk dat je een situatie zo alleen maar groter maakt. Zo’n gast kan denken dat je ruzie zoekt.” Was er meer aan de hand geweest, dan waren Jari en zijn vrienden erbij gekomen.
Dat ingrijpen door vrienden en andere omstanders kan echt verschil maken. En dat hoeft helemaal niet heldhaftig te zijn. “Je hoeft niet de politieagent uit te hangen”, zegt Marianne. “Check even bij degene om wie je bezorgd bent: ik zie iets gebeuren, ik kan het niet precies plaatsen, maar ben jij oké?”
Bro code
Marianne wil voor één ding echt waken: “Ik vind het heel belangrijk om jongens niet alleen als potentiële pleger te benaderen.” Praat mét ze, zegt ze. Over wat ze zelf willen, waar hun grenzen liggen en wat ze van elkaar nodig hebben.
Dus ja: voed je zonen op. Educate je leerlingen. Coach je neefjes. Maar daar houdt het niet op. Tijd voor een nieuwe bro code. Check jezelf. Check je vrienden. En zie je iets gebeuren? Check even of alles oké is.
