Bang om niet goed genoeg te zijn: ‘Dit is geen individueel probleem’

bedriegerssyndroom

Het bedriegerssyndroom, waarbij je het idee hebt elk moment door de mand te kunnen vallen omdat je functie voor jou te hoog gegrepen is, klinkt misschien als een individueel probleem. Gooi er een cursus voor meer zelfvertrouwen tegenaan, en klaar ben je. Dat het vooral herkenbaar is voor vrouwen en mensen van kleur, toont echter dat er meer aan de hand is.

Tekst: Loeka Oostra

Het bedriegerssyndroom

Het idee dat er iemand het kantoor van je baas binnenloopt en vertelt dat jij er niets van kunt. Wie aan het bedriegerssyndroom lijdt, beter bekend onder de Engelse term ‘imposter syndrome’, heeft constant last van dit soort angstgedachten. De Amerikaanse klinisch psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes refereerden in 1978 als eerste naar het fenomeen, dat ze destijds vooral zagen bij hoogopgeleide vrouwen.

Vreneli Stadelmaier is oprichter van SheConsult en schrijfster van het boek Fuck die onzekerheid, dat gaat over het verschijnsel. Ze ziet in haar praktijk veel vrouwen langskomen die worstelen met het bedriegerssyndroom. “Er zijn twee reacties mogelijk: Je gaat extreem hard werken of vlucht en gaat uitdagingen uit de weg.”

“Vrouwen worden meer afgerekend op hóé ze iets presenteren dan wat ze presenteren.”
– Claartje Vinkenburg, adviseur diversiteit

Dat het vaker bij vrouwen voorkomt, kan Stadelmaier wel verklaren. “Van vrouwen is het meer geaccepteerd om onzeker te zijn. Waar mannen meer uitgedaagd worden om risico’s te nemen, worden vrouwen een bepaalde, zekere richting in geduwd. Zodra ze dus risico’s nemen of successen delen krijgen ze het gevoel dat ze hun boekje te buiten gaan.”

Bescheiden en onzichtbaar, of zichtbaar en ‘overmoedig’

Maar in hoeverre is het imposter syndrome een individueel probleem? Claartje Vinkenburg, expert en adviseur op het gebied van diversiteit in loopbanen, ziet er vooral een organisatieprobleem in. Ze noemt het voorbeeld van een promotie. “Als vrouwen zich bescheiden opstellen, worden ze niet gezien. Maar als ze laten zien dat ze het nieuwe niveau aankunnen, worden ze teruggefloten omdat ze overmoedig zouden zijn.”

Wat kun je eraan doen als omgeving, en wat als je er zelf last van hebt? Volgens Stadelmaier is het goed om gedachten te herkennen en die te toetsen aan de werkelijkheid. “Als je ziet dat iemand zich kleiner maakt, uitdagingen uit de weg gaat of nooit iets zegt over successen, dan zou je een gesprek over het onderwerp aan kunnen gaan.” Ook bij jezelf vallen deze gedachten te ontkrachten: kan je het écht niet of ben je overmatig bang voor een mislukking?

“Hoe dichter je bij de norm komt, hoe minder je je een indringer voelt.”
– Awura Abena Simpe, Creative Women Collective

Vinkenburg adviseert om over die eerste schaamte heen te stappen, omdat je anders helemaal niet zichtbaar bent. “Presenteer je een plan om financiering op te halen of moet je een lastige presentatie geven, dan zul je zelfverzekerd over moeten komen. Ook als je het niet voelt, want vrouwen worden veel meer afgerekend op hóé ze iets presenteren dan op wat ze presenteren.” Maar wat de rest van het imposter syndrome betreft, ligt de bal volgens Vinkenburg bij de werkgever. “Dit is geen individueel probleem.”

Afwijken van de norm

Dat ziet ook Awura Abena Simpe, oprichter van inclusief vrouwennetwerk Creative Women Collective. “Het gevoel een bedrieger te zijn, heeft vooral te maken met de witte, mannelijke norm die in veel kantoren heerst. Hoe dichter je bij die norm komt, hoe minder je je een indringer voelt.”

Zelf werkte ze jarenlang in de advocatuur, voordat ze besloot het roer om te gooien. “Het is een harde wereld waar veel van je gevraagd wordt als medewerker. Als je dan ook nog moet vechten tegen de stereotypering, is dat een extra uitdaging.” Dat is niet alleen vervelend, maar ook schadelijk voor je carrière. “Als je bang bent dat je een oplichter bent, ga je dan vol voor die promotie of salarisonderhandeling?”

‘Veel gedrag gaat niet bewust’

Er zou volgens Simpe een breder bewustzijn moeten zijn op de werkvloer over de geldende bedrijfscultuur. Zijn er mensen die voor- of nadeel ondervinden van de heersende norm? “Veel van dit gedrag gaat niet bewust, maar het beïnvloedt medewerkers wel in hun dagelijkse werkzaamheden.” Denk daarbij bijvoorbeeld aan arbeidsvoorwaarden, salarissen, promoties, mensen die je aanneemt in het bedrijf.

“Leg vooral uit dat de vrouwen of mensen van kleur die je aanneemt gewoon steengoed zijn.”
– Awura Abena Simpe, Creative Women Collective

Dragen quota voor meer vrouwen juist bij aan die inclusiviteit of schrikt het af, omdat vrouwen de posities zouden krijgen om het streefgetal te halen? Volgens Vinkenburg is het zaak om quota te benadrukken als een steuntje in de rug. “Maar leg daarbij vooral uit dat de vrouwen of mensen van kleur die je aanneemt gewoon steengoed zijn. Want denken dat iemand er alleen maar zit omdat het goed is voor de aantallen, dat brengt juist onzekerheid met zich mee.”

Lees ook: Kritisch zijn maakt de werkvloer beter, maar wil je baas het wel horen?

Tekst: Loeka Oostra via Nu.nl